Artykuły

Guma do żucia...żuć czy nie żuć?

Odświeżanie oddechu czy poprawa higieny jamy ustnej to tylko niektóre właściwości gumy do żucia. Wydaje się, że stała się ona nieodłącznym elementem naszej kultury. Szczególnie ceniona przez osoby młode, symbolizuje swobodny tryb życia i dbałość o wygląd. Wiele osób podkreśla również jej działanie relaksacyjne, minimalizujące stres i pozwalające skupić się na wykonywanych czynnościach. Guma do żucia ma też wielu przeciwników – poddają oni pod wątpliwość jej korzystne działanie, podkreślając jednocześnie negatywny wpływ na układ stomatognatyczny.

 

 

Krótko o gumie do żucia

 

Historia gumy do żucia ma już przeszło kilka tysięcy lat. Starożytni żuli żywice drzew by odświeżyć oddech, oczyścić zęby lub po prostu dla przyjemności. Wierzyli, że mają one także właściwości lecznicze. Receptura gum była z biegiem czasu udoskonalana, zamiast żywic drzewnych zaczęto stosować parafinę. W 1869 roku po raz pierwszy opatentowano skład gumy do żucia. Współcześnie wytwarza się ją prawie wyłącznie z syntetycznych składników, jest dostępna w rozmaitych formach, kolorach i smakach. Bezcukrowe gumy do żucia stały się też ważnym elementem profilaktyki przeciwpróchnicowej.

                                                                                                 

Skład popularnych w Polsce gum Orbit produkowanych przez Wrigley Poland Sp. Z.o.o:

 

Baza gumowa – jest to zespół syntetycznych lub naturalnych polimerów, dokładny skład jest tajemnicą producenta. Rolą bazy gumowej jest łączenie wszystkich składników i zapewnienie gumie odpowiedniej elastyczności i lepkości.

Sorbitol, Ksylitol Aspartam, Acesulfam potasu, Glicerol, Mannitol, Maltitol – są to substancje słodzące, zwiększają miękkość, gładkość i wilgotność masy gumowej

Aromaty – odpowiadają za walory smakowe

Substancje zagęszczające, glazurujące, barwniki - wpływają na parametry estetyczne gumy do żucia

 

 

Dlaczego warto żuć po posiłku?

 

Bezpośrednio po posiłku bakterie obecne w ślinie (głównie Streptococcus mutans i Streptococcus salivarius), przytwierdzają się do powierzchni zębów i w wyniku metabolizmu cukrów wytwarzają kwasy organiczne obniżając pH śliny. Największą aktywność wykazują po około 20 minutach od zakończenia posiłku – jest to tzw. faza kwaśna. Przy  pH=5,5 znacznie zwiększa się rozpuszczalność kryształów hydroksyapatytu i rozpoczyna się demineralizacja szkliwa. Żucie gumy bezpośrednio po każdym posiłku podwyższa pH śliny i zapobiega wystąpieniu fazy kwaśnej. Dzięki temu demineralizacja szkliwa nie następuje, a procesy próchnicze zostają zahamowane.

 

Mechanizm przeciwpróchniczego działania gum do żucia

 

Najsilniejsze działanie przeciwpróchnicze wśród składników gumy do żucia wykazuje paradoksalnie słodzik – ksylitol. Jest to pięciowęglowy polialkohol stosowany jako objętościowy sztuczny środek słodzący stosowany w przemyśle cukrowniczym. Występuje naturalnie w malinach, truskawkach, borówkach, czarnych porzeczkach, żurawinach, śliwkach, bananach i kalafiorze, jego zawartość nie przekracza zwykle 1%. Ksylitol jest o około 40% słodszy od powszechnie stosowanego sorbitolu i ma bardziej orzeźwiający smak. Ksylitol może wiązać się z jonami wapnia, penetrować do zdemineralizowanego szkliwa i wspomagać demineralizacje jego początkowych uszkodzeń. Wykazano również, że związek ten opóźnia wzrost bakterii S. mutans, S. salivarius, S. viridans, L. acidophilus, L. bulgaris orazgrzybów Candida albicans. Mikroorganizmy nie są zdolne do metabolizowania ksylitolu. Jego obecność hamuje także wzrost bakterii, a także obniża szybkość fermentacji glukozy, fruktozy oraz sacharozy. Najistotniejszą cechą ksylitolu w walce z próchnicą jest jego dolność do wpływania na parametry oraz ilość wydzielanej śliny. Badania w Turku Sugar Studies w latach 1975-76 wykazały, iż stosowanie ksylitolu powoduje redukcję próchnicy nawet o 85%.

Guma do żucia jest najlepszym środkiem podawania ksylitolu w stosunkowo wysokim stężeniu w bezpośrednim sąsiedztwie powierzchni zęba i płytki bakteryjnej.

 

Ksylitol zwiększa wydzielanie śliny podobnie jak każda słodka substancja. Jest ono dodatkowo zwiększone 3-krotnie dzięki aktowi żucia gumy. Substancje smakowo-zapachowe gum mogą podwyższyć ten wynik nawet do 10-12 razy. Ślina przyspiesza oczyszczanie jamy ustnej z resztek pokarmowych, zawarte w niej bufory wodorowęglanowe powodują neutralizację kwasów organicznych produkowanych przez bakterie płytki nazębnej. Składniki mineralne śliny biorą udział w hamowaniu demineralizacji struktury zęba i ułatwiają remineralizację. Równie istotne jest zwiększenie szybkości jej przepływu przez ruchy żuchwy podczas żucia – płytka osadza się zazwyczaj w miejscach w których przepływ jest niewielki. Badania pokazują że żucie gumy po każdym posiłku redukuje odkładanie się płytki nazębnej o 47%.

 

Regularne stosowanie ksylitolu zmienia także parametry śliny. U ludzi spożywających ksylitol stwierdzono zwiększoną  4-10 razy aktywność laktoperoksydazy w stosunku do grupy kontrolnej spożywającej glukozę. Enzym ten powoduje powstawanie podcyjanu lub kwasu podcyjanowego u bakterii, co hamuje u nich glikolizę i uniemożliwia rozwój.

Obserwowano także zmniejszeni aktywności amylazy ślinowej i obniżenie hydrolizy cukru w ślinie i płytce nazębnej. Wpływa to w oczywisty sposób na spadek ilości mono- i disacharydów, które są głównym źródłem energii dla bakterii i które mogą być substratami dla syntezy kwasów pobudzających kariogenezę. Zauważono też wzrost ilości białek w ślinie połączone ze zwiększoną aktywnością proteinaz i transaminaz. Prowadzi to do zwiększenia ilości wolnych aminokwasów i wytwarzania amoniaku, a w konsekwencji podwyższenia pH i pojemności buforowej płytki nazębnej.

 

Zalecana dobowa dawka ksylitolu  to 11g/dobę. Największą skuteczność w walce z próchnicą osiągnięto przy użyciu gum z taką zawartością ksylitolu i przy częstości stosowania 3-5 razy na dobę. Istnieje dodatnia korelacja miedzy częstością żucia gumy, a redukcją próchnicy.

Należy podkreślić że ksylitol nie jest preparatem bakteriobójczym, ale modulatorem subtelnej równowagi mikrobiologicznej panującej w jamie ustnej.

 

Sorbitol jest częściej stosowanym słodzikiem od ksylitolu. Ma jednak dużo słabsze działanie przeciwpróchnicze opierające się głownie na mechanizmach zwiększających sekrecje śliny. Jest też nieco mniej słodki. W pewnym stopniu może być metabolizowany przez bakterie, jego metabolizm może być zmniejszony dzięki obecności ksylitolu.

 

 

Specjalne rodzaje gum do żucia:

 

Z zawartością wapnia – gumy takie wywołują korzystny stan przesycenia śliny jonami wapnia, co wzmaga procesy remineralizacji szkliwa.

 

Z zawartością fluoru – fluor zwiększa wchłanianie wapnia do szkliwa i umożliwia tworzenie bardziej termostabilnych i bardziej odpornych na działanie kwasów kryształów hydroksyfluoroapatytu.

 

Z zawartością nikotyny – gumy takie powstały z myślą o osobach rzucających palenie. Każda drażetka zawiera 2mg nikotyny i w założeniu powinna zastąpić wypalenie 1 papierosa. Guma taka musi być żuta w specyficzny sposób, aby uniknąć negatywnych skutków połykania nikotyny. Powinna być żuta 5-10 razy, do poczucia smaku nikotyny, a następnie umieszczana w przedsionku jamy ustnej, pomiędzy dziąsłem i policzkiem. Po kilku minutach proces powtarza się. Nikotyna może wywoływać kwaśny odczyn w jamie ustnej. Stopniowe zmniejszanie ilości nikotyny pozwala na stałe zaprzestanie palenia. Skuteczność tej metody to 27% w skali 6 miesięcy oraz 23% w skali roku.

 

„Balonówka” – rodzaj gum o obniżonej lepkości bazy gumowej. Pozwala to na dmuchanie z niej balonów i zwiększa przyjemność żucia. Jest szczególnie popularna wśród dzieci.

 

 

Produkt bez wad?

 

Żucie gumy jest uznawane za parafunkcję, czyli stereotypowe, nieuświadomione, nieprawidłowe, utrwalone czynności narządu żucia, odbiegające jakościowo i ilościowo od prawidłowych funkcji. Jej za długie lub zbyt intensywne żucie może prowadzić do nieprawidłowości w układzie stomatognatycznym. Najczęściej pojawiające się dysfunkcje to:

 

  • Wzmożone napięcie oraz przerost mięśni żucia (tzw. kwadratowa twarz)
  • Asymetryczne przemieszczenia głów żuchwy
  • Esowaty tor przemieszczeń żuchwy
  • Poszerzone rozwarcie ust
  • Bóle i trzaski w stawach skroniowo-żuchwowych
  • Przygryzanie błony śluzowej policzków
  • Bruksizm

Występując z innymi parafunkcjami nasila ich negatywne działanie.

 

Zbyt duże spożycie ksylitolu czy aspartamu zawartego w gumach do żucia może podrażniać układ pokarmowy i wywierać efekt przeczyszczający. Natomiast połykanie gum nie powoduje zaklejenia się przewodu pokarmowego czy kilkuletniego zalegania gumy w żołądku jak się powszechnie uważa. Śluz pokrywający ściany przewodu pokarmowego skutecznie zapobiega przyklejaniu się do niego jakichkolwiek pokarmów, w tym gum, a kwas żołądkowy z łatwością rozpuszcza gumę.

 

No więc żuć czy nie żuć?

 

Jak najbardziej żuć. Należy jednak pamiętać o kilku zasadach, które pomogą zmaksymalizować pozytywne działanie gumy i pozwolą uniknąć wystąpienia negatywnych skutków jej żucia

  • Gumę żuj bezpośrednio po każdym posiłku – pierwsze 30 minut jest krytyczne dla procesów kariogennych
  • Wybieraj gumy słodzone ksylitolem – jest dużo skuteczniejszy w walce z próchnicą niż powszechnie stosowany sorbitol
  • Unikaj gum zawierających cukier - są próchnicotwórcze!
  • Żuj gumę nie dłużej niż 20 minut – dłuższe żucie nadmiernie obciąża układ stomatognatyczny
  • Żucie gumy nie zastępuje szczotkowania zębów! – to tylko jeden z elementów profilaktyki przeciwpróchnicowej, nie może zapewnić pełnej ochrony przed próchnicą

 

Opracowanie: Paweł Popecki student II roku wydziału Lekarsko-Stomatologicznego Akademi Medycznej we Wrocławiu

Piśmiennictwo:

 

Pluciński D. Alwas-Danowska H.: Znaczenie ksylitolu w profilaktyce próchnicy. Czasopismo Stomatologiczne, 1998, 51, 8, 504-510.

 

Giermakowska A., Gielniowska E., Chraniuk Z. Ziemska A., Rucińska K., Okoński P., Kawka P.: Żucie gum bezcukrowych jako uzupełnienie profilaktyki próchnicy zębów. Magazyn Stomatologiczny, 1995, 5, 11, 52-54.

 

Mielnik-Błaszczak M., Krawczyk D.: Guma do żucia w profilaktyce próchnicy zębów. Magazyn Stomatologiczny, 1995, 5, 6, 17-18.

 

Surdacka A., Napiontek-Kubanek H. Stopa J.: Wpływ środków spożywczych oraz past do zębów z zawartością ksylitolu na stan jamy ustnej. Magazyn Stomatologiczny, 1999, 9, 3, 16-18

 

Wierzbicka-Ferszt A., Split W.: Występowanie parafunkcji u młodzieży szkolnej. Magazyn Stomatologiczny, 2002, 12, 2, 52-57

 

Paul Stelmaszczyk M.: Guma do żucia bez cukru – nowy środek w profilaktyce próchnicy. Magazyn stomatologiczny, 1994, 4, 5, 24-25

 

Sokalska J., Więckiewicz W., Zeńczak-Więckiewicz D.: Wpływ nawyku żucia gumy na stan układu stomatognatycznego. Dental and Medical Problems, 2006, 43, 4, 567-570.

 

Pypeć J., Stec M., Mikołajczyk M.: Żucie gumy bez cukru – nawyk czy element profilaktyki przeciwpróchnicowej?. Czasopismo Stomatologiczne, 2005, 58, 10

 

Florek E., Piekoszewski W.: Nikotynowa i nie nikotynowa farmakoterapia uzależnienia od nikotyny. Przegląd lekarski, 2008, 65, 10, 700-705.

 

Szczepańska J.: Zastosowanie xylitolu w profilaktyce próchnicy. Stomatologia Współczesna, 1996, 3, 3, 217-221.